Peer review (recenzowanie naukowe) jest procesem oceny manuskryptu przed jego publikacją. Recenzenci posiadający odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie analizują pracę i przekazują uwagi autorom oraz redaktorom. Recenzowanie pomaga ocenić m.in. rzetelność metod, poprawność analizy, sposób przedstawienia wyników oraz to, czy wnioski wynikają z przedstawionych danych.
Peer review jest elementem procesu publikacyjnego. Nie jest gwarancją bezbłędności publikacji: recenzenci mogą nie wykryć wszystkich problemów, a poszczególne uwagi mogą być dyskusyjne
Czasopisma stosują różne modele recenzowania. Najprościej rozróżnić je według tego, kto zna tożsamość uczestników procesu.
| Model | Tożsamość uczestników | Najważniejsza cecha |
| Single-anonymized | Recenzent zna autora; autor nie zna recenzenta | Anonimowość recenzenta wobec autora |
| Double-anonymized | Autor i recenzent nie znają swoich tożsamości | Obustronna anonimowość |
| Open / transparent | Zależnie od modelu | Udostępnienie wybranych elementów procesu |
Nazewnictwo nie jest całkowicie jednolite. Różni wydawcy mogą używać podobnych określeń dla nieco innych rozwiązań.
Open Peer Review (OPR), czyli otwarte recenzowanie, nie oznacza jednego, ściśle określonego modelu. Jest to określenie różnych rozwiązań, których wspólnym elementem jest zwiększenie przejrzystości procesu recenzowania.
W praktyce „otwartość” może dotyczyć tożsamości recenzenta, treści recenzji, odpowiedzi autorów, historii kolejnych rund recenzowania albo udziału szerszej społeczności naukowej.
| Element | Co oznacza? |
| Open identities | Ujawnienie tożsamości recenzenta. |
| Open reports | Publikowanie raportów recenzentów. Recenzent może nadal pozostać anonimowy. |
| Open responses | Publikowanie odpowiedzi autorów na uwagi recenzentów. |
| Open history | Udostępnianie historii procesu, np. kolejnych rund recenzowania. |
| Open interaction / participation | Możliwość interakcji uczestników lub szerszego udziału społeczności naukowej. |
Open Access dotyczy przede wszystkim dostępności opublikowanego artykułu dla czytelnika. Open Peer Review dotyczy przejrzystości procesu recenzowania.
Są to dwa niezależne aspekty publikowania. Artykuł może być dostępny w Open Access i jednocześnie być recenzowany anonimowo. Z kolei artykuł opublikowany w czasopiśmie hybrydowym może być poddany otwartemu lub transparentnemu procesowi recenzowania.
Wybór publikowania artykułu w Open Access nie oznacza automatycznie wyboru Open Peer Review.
Terminy „Open Peer Review” i „transparent peer review” są w literaturze i praktyce wydawniczej używane w różny sposób i nie zawsze oznaczają dokładnie to samo.
Transparent peer review odnosi się najczęściej do zwiększenia przejrzystości procesu poprzez udostępnianie jego elementów, takich jak raporty recenzentów, odpowiedzi autorów czy decyzje redakcyjne. Ujawnienie tożsamości recenzenta nie musi być przy tym wymagane.
Open Peer Review jest pojęciem szerszym i może obejmować różne formy otwierania procesu recenzowania, w tym ujawnienie tożsamości autorów i recenzentów, publikowanie raportów, otwartą dyskusję czy udział szerszej społeczności naukowej.
Dlatego przy wyborze czasopisma warto sprawdzić, co dokładnie jest otwarte lub udostępniane w ramach stosowanego modelu recenzowania.
Otwarte recenzowanie może ułatwiać czytelnikom zrozumienie, w jaki sposób artykuł został oceniony. Opublikowane raporty mogą mieć także wartość edukacyjną dla początkujących badaczy i przyszłych recenzentów.
Jednocześnie otwartość może wpływać na zachowanie recenzentów, np. na ich gotowość do przyjęcia zaproszenia lub sposób formułowania krytycznych uwag.
Dlatego wyniki badań nie uzasadniają prostego stwierdzenia, że jeden model recenzowania jest zawsze lepszy od innych.
W naukach biomedycznych wyniki publikowanych badań mogą wpływać na praktykę kliniczną, decyzje dotyczące leczenia i zdrowie publiczne. Z tego względu przejrzystość procesu prowadzącego do publikacji może mieć szczególne znaczenie.
Jednocześnie w badaniach medycznych trzeba uwzględniać poufność manuskryptów, konflikty interesów, dane dotyczące pacjentów oraz inne wymogi etyczne. Otwarte recenzowanie nie znosi tych zasad.
BMJ Open stosuje fully open peer review: recenzenci podpisują swoje recenzje, podają dane identyfikacyjne i deklarują konflikty interesów, a recenzje są publikowane wraz z zaakceptowanym artykułem.
The BMJ udostępnia elementy historii przedpublikacyjnej prac badawczych; zakres materiałów zależy od rodzaju artykułu i obowiązujących zasad.
Dobrym przykładem jest artykuł autorstwa naukowców Śląskiego Uniwersytetu Medycznego:
Lewandowski P, Baron M, Rojek MA, et al.
How do serum cytokine levels change in myocarditis and inflammatory dilated cardiomyopathy relative to healthy individuals? A protocol for a systematic review and meta-analysis.
BMJ Open. 2025;15:e087052.
doi: 10.1136/bmjopen-2024-087052
W przypadku tej publikacji historia recenzowania jest dostępna na stronie Article information (Info), w sekcji Peer review history.
BMJ Open – Article information / Peer review history:
https://bmjopen.bmj.com/content/15/2/e087052.info
Nie zawsze.
- Recenzja może być publiczna, ale recenzent może pozostać anonimowy.
- Recenzja może być publiczna i podpisana.
- Mogą być publikowane również odpowiedzi autorów i historia kolejnych rund.
Przed wysłaniem manuskryptu należy sprawdzić dokładny model stosowany przez wybrane czasopismo.
- Czy recenzent pozostaje anonimowy?
- Czy raport recenzenta jest publikowany?
- Czy publikowane jest nazwisko recenzenta?
- Czy publikowane są odpowiedzi autorów?
- Czy dostępna jest historia kolejnych rund recenzowania?
- Czy model jest obowiązkowy, czy opcjonalny?
- Czy zasady dotyczą wszystkich artykułów, czy tylko wybranych typów publikacji?
- Czy czasopismo określa zasady dotyczące wykorzystania AI w procesie recenzowania?
Najlepszym źródłem informacji jest aktualna polityka konkretnego czasopisma, a nie tylko ogólna polityka wydawcy.
Open Peer Review można traktować jako jeden z wymiarów Open Science. Nie oznacza to jednak, że wszystkie elementy procesu publikacyjnego muszą być otwarte.
| Obszar | Czego dotyczy otwartość? |
| Open Access | Dostęp do opublikowanego artykułu |
| Open Data | Dostęp do danych badawczych, z uwzględnieniem ograniczeń etycznych i prawnych |
| Open Methods / Materials | Większa przejrzystość metod i materiałów |
| Open Peer Review | Większa przejrzystość procesu recenzowania |
| Open Credit / Identifiers | Lepsze przypisanie wkładu badaczy i innych uczestników procesu |
- Peer review to proces oceny naukowej manuskryptu przed publikacją.
- Open Peer Review to określenie różnych modeli zwiększających przejrzystość tego procesu.
- Open Peer Review nie ma jednej uniwersalnej definicji.
- Otwarte recenzowanie nie zawsze oznacza ujawnienie nazwiska recenzenta.
- Publikowanie raportu recenzenta nie musi oznaczać ujawnienia jego tożsamości.
- Open Access i Open Peer Review dotyczą różnych aspektów publikowania.
- Open Peer Review może występować także w czasopismach hybrydowych.
- O konkretnym modelu recenzowania decyduje polityka danego czasopisma.